niedziela, 7 kwietnia 2013

Ikony wielkopostne i wielkanocne, cz. 11

Zapraszamy na cykl "ikony wielkopostne i wielkanocne", w którym publikujemy przedstawienia odpowiadające kolejnym niedzielom Wielkiego Postu oraz Wielkanocy. Opisom ikonograficznym, prezentowanym przez Jolantę Wroczyńską, towarzyszą medytacje na bazie poszczególnych ikon. Prowadzi je o. Jacek Wróbel SJ.
 

Ikona Spotkania Zmartwychwstałego z Uczniami
Druga Niedziela Zmartwychwstania


Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli

Ikona rosyjska, XV w.

W oktawie Zmartwychwstania wspominamy wiele spotkań Chrystusa z uczniami, które znalazły swoje miejsce na ikonach. Jednym z najwcześniejszych wariantów ikonograficznego przedstawienia Zmartwychwstania jest, znany już w IV wieku, Anioł ukazujący się niewiastom, które o świcie jako pierwsze przybiegły do grobu. Była wśród nich Maria Magdalena, której ukazał się Zmartwychwstały, przedstawiony na ikonie Chrystus ukazuje się Marii Magdalenie, z napisem na zwoju: „Mario, nie dotykaj mnie”, z klęczącą u Jego stóp niewiastą. Niekiedy ikony przedstawiają Chrystusa przed grobem oraz leżących na ziemi przerażonych strażników. Chrystus najpierw ukazał się niewiastom przy grobie, a następnie kilkakrotnie swoim uczniom. Ponieważ nie wszyscy od razu wierzyli, dlatego Chrystus ukazał się Jedenastu, gdy byli razem i spożył z nimi posiłek.

Spotkanie z kobietami, Monaster Stavronikita, XVI w.

Dokładnie relacjonuje spotkanie św. Łukasz (24, 36-43):
A gdy rozmawiali o tym, On sam stanął pośród nich i rzekł do nich: „Pokój wam!” Zatrwożonym i wylęknionym zdawało się, że widzą ducha. Lecz On rzekł do nich: „Czemu jesteście zmieszani i dlaczego wątpliwości budzą się w waszych sercach? Popatrzcie na moje ręce i nogi: to Ja jestem. Dotknijcie Mnie i i przekonajcie się: duch nie ma ciała ani kości, jak widzicie, że Ja mam”. Przy tych słowach pokazał im swoje ręce i nogi. Lecz gdy oni z radości jeszcze nie wierzyli i pełni byli zdumienia rzedł do nich: „Macie tu coś do jedzenia?” Oni podali Mu kawałek pieczonej ryby. Wziął i jadł wobec nich.

Niewierny Tomasz, Monaster Stavronikita, XVI w.

Ikonografia przedstawia to spotkanie Chrystusa z uczniami, zgodnie z zapisem Dionizjusza z Furny w Hermenejach:
„Chrystus ukazuje się Apostołom i spożywa z nimi posiłek. Dom, wewnątrz Apostołowie i Chrystus pośród nich. Przed Nim Piotr trzymający misę z połówką ryby i plastrem miodu; Chrystus jedną ręką błogosławi misę, drugą bierze kawałek ryby i nieco miodu”.

Zmartwychwstanie było tajemnicą, która stała się faktem i nawet przygotowanym na to wydarzenie uczniom Chrystusa trudno było uwierzyć. Ich niedowiarstwo najbardziej unaocznia Tomasz, jeden z Dwunastu, zwany Didymos (tj. Bliźniak), którego nie było, kiedy przyszedł Jezus. „Niewierny Tomasz” – opisany przez św. Jana Ewangelistę (20, 24-29) – potrzebował namacalnego dowodu: „Jeżeli na rękach Jego nie zobaczę śladu gwoździ, i nie włożę ręki mojej do boku Jego, nie uwierzę”. Dlatego po ośmiu dniach, kiedy uczniowie byli razem z Tomaszem w domu, Jezus przyszedł pomimo drzwi zamkniętych i pozdrowił ich słowami „Pokój wam!”. Następnie rzekł do Tomasza: „Podnieś tutaj swój palec i zobacz moje ręce. Podnieś rękę i włóż [ją] do mego boku, i nie bądź niedowiarkiem, lecz wierzącym!” Tomasz Mu odpowiedział: „Pan mój i Bóg mój!”. Powiedział mu Jezus: „Uwierzyłeś dlatego, ponieważ Mnie ujrzałeś? Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli”.

Droga do Emaus, Mozaika z Bazyliki Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie

Niewierność Tomasza jest dość popularnym tematem w ikonografii. Wczesnochrześcijańskie przedstawienie można zobaczyć na mozaikach z VI wieku w Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie, bazylice bizantyńskiej, wpisanej na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Na ikonach św. Tomasz najczęściej przedstawiany jest jako młodzieniec bez brody, ubrany w niebieski chiton i czerwony płaszcz, w scenie zbiorowej ze zdumionymi Apostołami, zgodnie z podręcznikiem malarstwa ikonowego Dionizjusza z Furny:
„Tomasz dotyka boku Chrystusa. Dom, w środku Chrystus z prawą ręką uniesioną, lewą zbiera połę swej szaty, aby odsłonić prawy, zraniony bok. Koło Niego stoi zdjęty lękiem Tomasz: prawą dłoń wkłada Mu w bok, w drugiej trzyma zwój z napisem: „Pan mój i Bóg mój”. Pozostali Apostołowie otaczają ich zdumieni”.
   
Niewierny Tomasz, Mozaika z Bazyliki Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie

W tradycji cerkiewnej Apostoł Tomasz spóźnił się do wieczernika i nie był obecny przy Zaśnięciu Matki Bożej, dlatego unoszona do nieba Bogarodzica ofiarowała mu swój pasek, który na wielu ikonach Zaśnięcia Matki Bożej przedstawiany jest u góry – w niebie. Przechowywany w Konstantynopolu jest on do dziś jedną z najbardziej czczonych relikwii w Cerkwi prawosławnej.

W tradycji zachodniej znanymi przedstawieniami Niewiernego Tomasza są obrazy Caravaggia (ok. 1596) i Rembrandta (1634) – podobne i zupełnie inne, pierwszy bardzo realistyczny, drugi oświetlony blaskiem pochodzącym z postaci Chrystusa.

Michelangelo da Caravaggio, XVI w.

Apostoł Tomasz przedstawiany jest także jako budowniczy, z atrybutami architekta, w nawiązaniu do jego działalności w Indiach, gdzie głosił Dobrą Nowinę i wybudował pałac niebieski dla indyjskiego króla. Niekiedy bywa malowany z mieczem i włócznią jako narzędziami jego męczeńskiej śmierci, którą poniósł w miejscowości Kalamina za nawrócenie na chrześcijańską wiarę żony i syna króla indyjskiego. Odcięto mu głowę, ciało przebito włócznią, a następnie złożono w Mailapur (obecnie na przedmieściach Madrasu). Relikwie Apostoła Tomasza zostały w III wieku złożone w Edessie, a w XIII wieku krzyżowcy wywieźli je do Ortony we Włoszech.

Św. Tomasz jest adresatem modlitw osób wątpiących, a jego zawołanie „Pan mój i Bóg mój” znajduje się w naszych modlitwach codziennych.

Duccio di Buoninsegna, XIII w


Modlić się ikoną Spotkanie Zmartwychwstałego z Uczniami

Papież Grzegorz Wielki w VI w. stwierdził w homilii na drugą Niedzielę Zmartwychwstania, że "więcej pomaga naszej wierze niewiara Tomasza, niż wiara pozostałych Apostołów". To paradoksalne stwierdzenie przybliża nas do głębi tajemnicy spotkania "niewiernego" ucznia z Chrystusem zwycięskim. I tak jak Zmartwychwstały Pan wyjaśnił innym uczniom, których spotkał zalęknionych po wydarzeniach paschalnych uciekających do Emaus, mówiąc do nich: "O nierozumni, jak nieskore są wasze serca do wierzenia we wszystko co powiedzieli prorocy! Czyż Mesjasz nie miał tego cierpieć, aby wejść do swej chwały?" (Łk 24, 25-26), tak również i my możemy szukać wyjaśnienia spotkania "niewiernego" Tomasza, aby - jak tamto - rzuciło nam światło na sposób przychodzenia Zmartwychwstałego - i nie tylko do niedowierzającego ucznia ale do wszystkich, którzy albo nie zdążyli na czas pierwszego swojego nawiedzenia (jak Tomasz), albo nieustanie trwają w zamknięciu "z obawy przed"…

Ikona nowogrodzka, XV w.

Pierwsze i drugie spotkanie Zmartwychwstałego z Jedenastoma opisuje Ewangelia wg św. Jana (J 20, 19-29). Jezus wchodząc do Wieczernika, a więc sali, w której zjadł z nimi pamiętną wieczerzę tuż przed swoim pojmaniem i męczeńską śmiercią, i gdzie zostawił im testament swojej woli co do nich, witając się z nimi już po Zmartwychwstaniu powiedział do nich dwukrotnie "Pokój wam!" - co w imperatywie odnośnie do greckiego "eirene" jak i hebrajskiego "szalom" można odczytać: "niech wam nie przyjdzie do głowy się lękać "; lub też: "niech wam się szczęści". To błogosławieństwo - bo słowa te dużo więcej znaczą niż grzecznościowe powitanie - Jezus powtarza po raz trzeci już przy spotkaniu z "niedowiarkiem", po ośmiu dniach od pierwszego spotkania, dając w ten sposób do zrozumienia, że błogosławieństwo to ogarnia wszystkich, których dał Mu Ojciec, niezależnie od ich osobistej kondycji i zdolności przyjęcia dobrej nowiny o Zmartwychwstaniu. Bo ona przerasta możliwości rozumienia ich wszystkich. Ale przecież nie "rozumienia" Zmartwychwstały od nich oczekuje…

Św. Jan Ewangelista pozostawia nam także inny, drugi znak pomocny w otwieraniu się na przychodzenie Zmartwychwstałego. Zaznacza, że podczas tych dwóch nawiedzeń Zbawiciela wszedł On do miejsca przebywania uczniów "mimo drzwi zamkniętych" (w. 19 i 26). Ten detal ewangelicznej relacji - wyrażony w ikonie obecnością Chrystusa na tle drzwi zamkniętych -, oprócz swojego wymiaru przeczeniu zdrowemu (albo raczej sceptycznemu) rozsądkowi, stanowi ścisłe nawiązanie do wydarzenia Śmierci i Zmartwychwstania, które w Ewangelii św. Jana są bardzo mocno splecione. Ukazane to zostało sposób jasny w ikonie zeszłego tygodnia: Zstąpienia Jezusa do Otchłani. Również "tam", w otchłań śmierci i szeolu, Chrystus wchodzi mimo drzwi zamkniętych, aby z zamknięcia wyprowadzić tych, którzy w Bogu pokładali ufność. Tak i "tu", z zamknięcia wątpliwości i obaw, Zmartwychwstały wyprowadza uczniów - najpierw wchodząc w nie, mimo, że drzwi ich serc były zamknięte.

Ikona współczesna

Jan wspominając w Ewangelii dwa razy wejście Zbawiciela "mimo drzwi zamkniętych" pozostawia niedopowiedzianym i niedopełnionym - co wyraziłaby liczba trzech razy - finał działa wyzwalania i otwierania przez Zmartwychwstałego różnorodnych "grobów" i "zamknięć". To dokona się w całej historii następującej po Zmartwychwstaniu. Czytając zwłaszcza Dzieje Apostolskie widzimy jak Zmartwychwstały przekracza kolejne "drzwi zamknięte": jak to było w wypadku np. owych "trzech tysięcy dusz", które były pierwszymi słuchaczami słów Apostołów po Pięćdziesiątnicy (Dz 2, 37-41), czy innych nawróconych z powodu ich świadectwa, czy wreszcie niezwykle zamkniętego Szawła, który aż "dyszał żądzą zabijania uczniów" (Dz 9, 1-20). A Chrystus przekracza te "zamknięte drzwi" aż do dzisiaj, ale także i jutro, aż wyprowadzi z zamknięcia wszystkich, których dał Mu Ojciec.

I wreszcie trzeci ze znaków dany w opisie św. Jana i ikonie Spotkania Zmartwychwstałego z uczniami. Po przekonaniu się o prawdziwości Zmartwychwstania i wyznaniu uczynionym przez Tomasza: "Pan mój i Bóg mój", sam Chrystusa odpowiada mu dając świadectwo swojego pełnego mocy działania, które będzie miało miejsce "aż do skończenia świata", jak obiecał przy Swoim wniebowstąpieniu. Odpowiedź Jezusa jest kolejnym - i zaskakującym - obiecanym przez Niego błogosławieństwem: "Uwierzyłeś dlatego, że Mnie ujrzałeś? Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli" (J 20, 29). Zaskakującym, gdyż kontrastuje ono z innym, wypowiedzianym na górze: "Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą" (Mt 5, 8). "Czyste serce" prowadzi do widzenia Boga i Jego Zmartwychwstałego. A jednak sam Zmartwychwstały nazywa błogosławionymi (tj. szczęśliwymi, gdyż są tymi, na których ono się spełni) tych, którzy "nie widzą", a więc którzy… nie mają "czystego serca"! Ale - uwierzyli! To znaczy błogosławieni są Ci, którzy pomimo nie-czystego serca, pomimo ciążących na nich win i popełnionych błędów, którzy tkwiąc - niezależnie od stopnia świadomości tego - w różnego rodzaju zamknięciu, pokładają nadzieję nie w sobie ale w Większym od nich i ich grzechów. Którzy wierzą, którzy nie wypuszczają z rąk nadziei, nawet wbrew nadziei, którzy - tak jak kobieta cierpiąca na krwotok (Mk 5,25-34) i jak Kananejka świadoma, że nic jej się nie należy (Mt 15,24-28) - trwają w wierze, to jest w uporze i ufności, że na ich kołatanie uzyska swój skutek.

Obraz Jezusa Miłosiernego, Kalisz

Jesteśmy przyzwyczajeni do pobożnościowego rozumienia afirmacji Jezusa "Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli", upatrując bycie "sprawiedliwym" w postawie ślepej wiary. Natomiast ikona spotkania niewiernego Tomasza ze Zmartwychwstałym zwraca naszą uwagę, że błogosławieństwo nie dotyczy "nie-widzenia", "ślepoty", którą powoduje każde zło i grzech obecne w naszym życiu, ale dotyczy ono wytrwałości i uporu wierzenia i szukania wiary - właśnie na wzór Tomasza niedowierzającego - i to pomimo trudności niewidzenia. Dlatego też ikona ta - czczona w drugą Niedzielę Wielkanocy - łączy się tak mocno z nową "ikoną" daną współcześnie światu jako szczególną pomoc w naszym okresie ciemności i niewiary. Jest to ikona Jezusa Miłosiernego, powstała za przyczyna łaski udzielonej św. Faustynie Kowalskiej. Kluczowy na niej podpis i wezwanie do modlitwy: "Jezu ufam Tobie" jest właśnie narzędziem czerpania błogosławieństwa, danym tym, którzy "nie-widzą", i których serca - jak mocno i czasem boleśnie odczuwają to w sobie - są "nie-czyste".


Tekst: Jolanta Wroczyńska i o. Jacek Wróbel SJ

niedziela, 31 marca 2013

Wielkanoc 2013

 Szanowni Czytelnicy,

     Alleluja!
Niech zmartwychwstały Chrystus
- doskonała Ikona Ojca
i Światłość świecąca w ciemności -
darzy Was obficie radością
      - aby radość rodziła wdzięczność
             a wdzięczność owocowała pełnią miłości.

                                                     w imieniu redakcji bloga DROGA IKONY
                                                                                   o. Jacek Wróbel SJ



sobota, 30 marca 2013

Ikony wielkopostne i wielkanocne, cz. 10

Zapraszamy na cykl "ikony wielkopostne i wielkanocne", w którym publikujemy przedstawienia odpowiadające kolejnym niedzielom Wielkiego Postu oraz Wielkanocy. Opisom ikonograficznym, prezentowanym przez Jolantę Wroczyńską, towarzyszą medytacje na bazie poszczególnych ikon. Prowadzi je o. Jacek Wróbel SJ.


Ikona Zstąpienie do otchłani
Wigilia Paschalna - Niedziela Zmartwychwstania


Poszedł ogłosić nawet duchom zamkniętym w więzieniu

Duccio di Buoninsegna, XIII w

 Zmartwychwstanie to największe wydarzenie w historii zbawienia, akt ostatecznego zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią. Ewangeliści pozostawili podobny opis tej tajemnicy – kobiety, które świtem przybiegły do grobu zastały pusty grób i Anioła siedzącego na kamieniu, który mówi: „nie ma Go tu, bo zmartwychwstał, jak powiedział. Ewangelista Jan (20, 17-18) dodaje, że pytająca o Jezusa Maria Magdalena zobaczyła Pana i usłyszała: „Nie zatrzymuj mnie, jeszcze bowiem nie wstąpiłem do Ojca”.

Kościół Prawosławny mocno podkreśla niezgłębioną tajemnicę zmartwychwstania. Kanoniczna ikonografia tego wydarzenia nie przedstawia samego aktu zmartwychwstania Chrystusa, natomiast w sposób pośredni i symboliczny ukazuje tę tajemnicę. Są to ikony: Niewiasty przy pustym grobie, Chrystus ukazuje się Marii Magdalenie i Zstąpienie do Otchłani.

Niewiasty u grobu - ikona współczesna

Ikona "Zstąpienie do otchłani" oparta jest na apokryficznej Ewangelii Nikodema z IV wieku, która mówi o tym, że po zmartwychwstaniu Chrystus zstąpił do Otchłani, skąd wyprowadził starotestamentowych proroków oraz praojców.

W centrum ikony znajduje się Chrystus w świetlistej mandorli (umownym wyobrażeniu światłości w kształcie elipsy, owalu, obejmującym całą postać), która jest symbolem Bożej chwały. Zarówno postać Chrystusa, jak i Jego szaty emanują blaskiem i rozjaśniają czarną czeluść ziemi (ciemność Otchłani) promieniami zmartwychwstałego. Chrystus stoi na wyważonych przez siebie dwuskrzydłowych wrotach piekieł. Czasami w ciemnym polu Otchłani przedstawiony jest Szatan oraz atrybuty niewoli i przedmioty, którymi aniołowie krępują Szatana, niszcząc moce piekielne. Chrystus w lewej ręce trzyma krzyż, znak zwycięstwa nad śmiercią, a niekiedy zwój, symbolizujący głoszenie zmartwychwstania przebywającym w piekle. Prawą dłoń podaje Adamowi i Ewie, wydobywając biblijnych praojców z Otchłani, którzy wyciągają ręce do Chrystusa w pozycji klęczącej.

Ikona rosyjska, ok. 1500.

Ikona symbolizuje uwolnienie przez Chrystusa wszystkich sprawiedliwych Starego Testamentu, którzy z wiarą oczekiwali Jego przyjścia – po obu stronach ikony ukazani są m.in. królowie Dawid i Salomon, prorok Mojżesz z tablicami oraz prorok Nowego Testamentu św. Jan Chrzciciel.

Przedstawienie to zwane jest ikoną Zmartwychwstania, gdyż jest praobrazem święta Zmartwychwstania Chrystusa i przyszłego zmartwychwstania, na które wszyscy czekamy. Chrystus, uwalniając pierwszych rodziców Adama i Ewę z niewoli grzechu i śmierci, otwiera drogę do zmartwychwstania całej ludzkości.

Ikona z Ewangeliarza, XIV w.

Ikona Zstąpienie Pana do piekieł opisana jest w Hermenejach Dionizjusza z Furny:
„Piekło w kształcie mrocznej jaskini pod górą i aniołowie w pysznych szatach, łańcuchami krępujący Belzebuba (władcę ciemności), a także diabły – jednych okradają, innych gonią, kłując włóczniami. Kilku nagich, skutych łańcuchami ludzi patrzy w górę. Wiele połamanych zaworów na odrzwiach piekieł, które leżą wysadzone z zawiasów, po nich zaś kroczy Chrystus, w prawej ręce trzymając dłoń Adama, w lewej – Ewy. Po Jego prawej stronie stoi Poprzednik, wskazujący na Chrystusa, nieopodal Dawid i inni sprawiedliwi królowie w diademach i koronach. Po lewej prorocy Jonasz, Izajasz, Jeremiasz i sprawiedliwy Abel oraz wielu innych, a wszyscy w koronach; otacza ich bezmierne światło i zastępy aniołów”.

Pod wpływem stylu malarstwa zachodniego, nawiązując do symboliki Kościoła zachodniego, w drugiej połowie XVII wieku zaczęły pojawiać się w ikonografii rosyjskiej niekanoniczne ikony, przedstawiające Chrystusa zmartwychwstałego – wychodzącego z otwartego grobu lub stojącego na odwalonym kamieniu nagrobnym w towarzystwie Aniołów i trzymającego chorągiew z czerwonym krzyżem.

Ikona rosyjska, pocz. XX w.

Kościół katolicki oddaje cześć wizerunkom-relikwiom Chrystusa Zmartwychwstałego, wśród których najbardziej znane są Całun Turyński, Całun z Manoppello i Chusta z Oviedo.

Tak wiele jest wspólnych wartości w przeżywaniu naszej wiary w Kościołach katolickim i prawosławnym, że składając życzenia z okazji Zmartwychwstania Pańskiego, życzmy sobie nawzajem, w duchu ekumenizmu, aby dla zaangażowaniu obu Kościołów w obronę wartości chrześcijańskich ustalono jak najszybciej jedną datę świętowania Wielkiej Nocy dla katolików i prawosławnych.
 

Modlić się ikoną "Zstąpienie do otchłani" 

Kontemplacja ikony Zstąpienia Chrystusa do otchłani ściąga i nasze serca do najgłębszych głębi zbawczych tajemnicy Krzyża. Wbity w wierzchołek Golgoty rozłupał skałę, która dzieliła kraj żywych od otchłani pogrążonych w śmierci. Krzyż stał się taranem, który zburzył dzielący stworzenie mur (Ef 2, 14) i wyłamał wrota piekieł, aby dać pogrążonym w śmierci - tej fizycznej, jaki i śmierci grzechu - ujrzeć i przyjąć światło życia. O "zstąpieniu w otchłanie" Nowy Testament zaświadcza tylko raz słowami listu św. Piotra:
Chrystus bowiem również raz umarł za grzechy, sprawiedliwy za niesprawiedliwych, aby was do Boga przyprowadzić; zabity wprawdzie na ciele, ale powołany do życia Duchem. W nim poszedł ogłosić [zbawienie] nawet duchom zamkniętym w więzieniu [piekieł]"     (1 P 3, 18-19).
 
Ikona grecka, XIII w.

Słowa te jednak stały się inspirujące dla wspaniałych medytacji w słowie i w ikonie od samego początku wiary chrześcijan do dziś. Świadczy o tym jedna z najstarszych homilii starochrześcijańskich na Wielką Sobotę Wigilii Paschalnych:

Co się stało?

Wielka cisza spowiła ziemię; wielka na niej cisza i pustka.

Cisza wielka, bo Król zasnął. Ziemia się przelękła i zamilkła, bo Bóg zasnął w ludzkim ciele, a wzbudził tych, którzy spali od wieków. Bóg umarł w ciele, a poruszył Otchłań. Idzie, aby odnaleźć pierwszego człowieka, jak zgubioną owieczkę. Pragnie nawiedzić tych, którzy siedzą zupełnie pogrążeni w cieniu śmierci; aby wyzwolić z bólów niewolnika Adama, a wraz z nim niewolnicę Ewę, idzie On, który jest ich Bogiem i synem Ewy.

Przyszedł więc do nich Pan, trzymając w ręku zwycięski oręż krzyża. Ujrzawszy Go praojciec Adam, pełen zdumienia, uderzył się w piersi i zawołał do wszystkich: "Pan mój z nami wszystkimi!" I odrzekł Chrystus Adamowi: "I z duchem twoim!" A pochwyciwszy go za rękę, podniósł go mówiąc: "Zbudź się, o śpiący, i powstań z martwych, a zajaśnieje ci Chrystus.

Ikona współczesna

Oto Ja, twój Bóg, który dla ciebie stałem się twoim synem. Oto teraz mówię tobie i wszystkim, którzy będą twoimi synami, i moją władzą rozkazuję wszystkim, którzy są w okowach: Wyjdźcie! A tym, którzy są w ciemnościach, powiadam: Niech zajaśnieje wam światło! Tym zaś, którzy zasnęli, rozkazuję: Powstańcie!

Tobie, Adamie, rozkazuję: Zbudź się, który śpisz! Nie po to bowiem cię stworzyłem, abyś pozostawał spętany w Otchłani. Powstań z martwych, albowiem jestem życiem umarłych. Powstań ty, który jesteś dziełem rąk moich. Powstań ty, który jesteś moim obrazem uczynionym na moje podobieństwo. Powstań, wyjdźmy stąd! Ty bowiem jesteś we Mnie, a Ja w tobie, jako jedna i niepodzielna osoba.

Dla ciebie Ja, twój Bóg, stałem się twoim synem. Dla ciebie Ja, Pan, przybrałem postać sługi. Dla ciebie Ja, który jestem ponad niebiosami, przyszedłem na ziemię i zstąpiłem w jej głębiny. Dla ciebie, człowieka, stałem się jako człowiek bezsilny, lecz wolny pośród umarłych. Dla ciebie, który porzuciłeś ogród rajski, Ja w ogrodzie oliwnym zostałem wydany Żydom i ukrzyżowany w ogrodzie.

Przypatrz się mojej twarzy dla ciebie oplutej, bym mógł ci przywrócić ducha, którego niegdyś tchnąłem w ciebie. Zobacz na moim obliczu ślady uderzeń, które zniosłem, aby na twoim zeszpeconym obliczu przywrócić mój obraz.

Spójrz na moje plecy przeorane razami, które wycierpiałem, aby z twoich ramion zdjąć ciężar grzechów przytłaczających ciebie. Obejrzyj moje ręce tak mocno przybite do drzewa za ciebie, który niegdyś przewrotnie wyciągnąłeś swą rękę do drzewa.

Ikona współczesna

Snem śmierci zasnąłem na krzyżu i włócznia przebiła mój bok za ciebie, który usnąłeś w raju i z twojego boku wydałeś Ewę, a ta moja rana uzdrowiła twoje zranienie. Sen mej śmierci wywiedzie cię ze snu Otchłani. Cios zadany Mi włócznią złamał włócznię skierowaną przeciw tobie.

Powstań, pójdźmy stąd! Niegdyś szatan wywiódł cię z rajskiej ziemi, Ja zaś wprowadzę ciebie już nie do raju, lecz na tron niebiański. Zakazano ci dostępu do drzewa będącego obrazem życia, ale Ja, który jestem życiem, oddaję się tobie. Przykazałem aniołom, aby cię strzegli tak, jak słudzy, teraz zaś sprawię, że będą ci oddawać cześć taką, jaka należy się Bogu.


Gotowy już jest niebiański tron, w pogotowiu czekają słudzy, już wzniesiono salę godową, jedzenie zastawione, przyozdobione wieczne mieszkanie, skarby dóbr wiekuistych są otwarte, a królestwo niebieskie, przygotowane od założenia świata, już otwarte.


Tekst: Jolanta Wroczyńska i o. Jacek Wróbel SJ

Ikony wielkopostne i wielkanocne, cz. 9

Zapraszamy na cykl "ikony wielkopostne i wielkanocne", w którym publikujemy przedstawienia odpowiadające kolejnym niedzielom Wielkiego Postu oraz Wielkanocy. Opisom ikonograficznym, prezentowanym przez Jolantę Wroczyńską, towarzyszą medytacje na bazie poszczególnych ikon. Prowadzi je o. Jacek Wróbel SJ.


Ikona Nie płacz nade Mną, Matko
Wielka Sobota

Nie płacz nade Mną, Matko

Kreta, XV w.
  
Nie płacz nade Mną, Matko, widząc w grobie Syna, którego w łonie poczęłaś bez nasienia, powstanę bowiem i wysławię się, i jako Bóg wyniosę w chwale tych, którzy nieustannie w wierze i miłości Ciebie wywyższają.
(Hirmos IX, Pieśni Jutrzni bizantyjskiej Wielkiej Soboty)

Tematem ikon Wielkiej Soboty jest smutek, ból i płacz nad zmarłym Jezusem. Jak pisze Łukasz Ewangelista za Chrystusem prowadzonym na ukrzyżowanie „szła liczna rzesza ludu i niewiast, które biadały i płakały nad nim”, do których Chrystus powiedział: „nie płaczcie nade mną, lecz płaczcie nad sobą i swoimi dziećmi” (Łk 23, 27-28). Po śmierci Jezusa na krzyżu nawet ci, którzy nie przyjęli Go jako swego Mesjasza „bili się w piersi”. Pod krzyżem stała Matka, wobec której wypełniło się proroctwo starego Symeona w świątyni „także twoją własną duszę przeniknie miecz” (Łk 2, 35).

Ikona z Monasteru Iviron na Górze Athos, XVI w.

W Kościele wschodnim współcierpienie Matki Bożej z Chrystusem i tajemnica płaczu Bogarodzicy została wyrażona w ikonie Nie płacz nade Mną, Matko (ros. Ne rydaj Meme Maty). Nazwa ikony wywodzi się z tekstów liturgicznych Jutrzni bizantyjskiej Wielkiej Soboty. W centrum kompozycji przedstawiony jest Chrystus w półpostaci, jakby stojący w grobie. Pochyla głowę ku prawemu ramieniu, jego twarz wyraża spokój, ma zamknięte oczy i ręce złożone na piersi lub opuszczone. Po Jego prawej stronie umieszczona jest półpostać Bogurodzicy, przytulającej do siebie Syna, z lewej strony jest św. Jan, ujęty także w półpostaci, czasami również Maria Magdalena, Józef z Arymatei, Nikodem i aniołowie. Chrystus na ikonie ukazany jest w nimbie krzyżowym (z wpisanym w nim krzyżem przysługuje tylko Chrystusowi). Za Chrystusem może być przedstawiony krzyż z napisem: „Król Chwały”, a na górze mandylion niesiony przez anioły. Według tradycji ikona powstała w XIV wieku na Bałkanach, a sztuce ruskiej pojawiła się po raz pierwszy na freskach w cerkwi Zbawiciela na Kwalewie w Nowogrodzie pod koniec XIV wieku.




Innym wariantem opłakiwania są ikony Złożenie do grobu i Opłakiwanie przy grobie, opisane w Hermenejach przez Dionizjusza z Furny:
„Czworokątny, wielki głaz z rozesłanym całunem, na którym leży nagi Chrystus; nad Nim pochyla się klęcząca Najświętsza Dziewica, która całuje Jego twarz. Józef całuje Jego stopy, a Jan Teolog – prawą dłoń. Za Józefem Nikodem, wsparty na drabinie, patrzy na Chrystusa; obok Najświętszej Dziewicy Maria Magdalena, rozkładając ręce ku górze, opłakuje Go. Pozostałe niewiasty rwą sobie włosy z głów. Za nimi krzyż z napisem, poniżej Chrystusa kosz Nikodema z gwoździami, obcęgami i młotkiem; nieopodal naczynie podobne do niewielkiej konewki”.

W ikonografii motyw opłakiwania odwołuje się do tekstu apokryficznej Ewangelii Nikodema i wiąże się z gestem Bogurodzicy obejmującej martwe ciało Chrystusa. Współcierpienie Matki Bożej z Chrystusem w tradycji zachodniej najpełniej wyraża Pieta Michała Anioła.

Grecja, XV w.


Modlić się ikoną "Nie płacz nade Mną, Matko"

Wielka Sobota to czas kontemplowania w ciszy "Miłości Ukrzyżowanej". Drzewo Życia zrodziło swój owoc. Obraz ten stał się tematem medytacji jednej z najpiękniejszych staropolskich pieśni o Krzyżu.

Duccio di Buoninsegna, XIII w

Krzyżu święty, nade wszystko
drzewo przenajszlachetniejsze.
W żadnym lesie takie nie jest,
jedno na którym sam Bóg jest.
Słodkie drzewo, słodkie gwoździe
rozkoszny owoc nosiło.

Skłoń gałązki drzewo święte,
ulżyj członkom tak rozpiętym,
odmień teraz oną srogość,
którąś miało z przyrodzenia.
Spuść lekuchno i cichuchno
Ciało Króla niebieskiego.

Tyś samo było dostojne
nosić światowe zbawienie,
przez cię przewóz jest naprawion
światu, który był zagubion.
Który święta Krew polała,
co z Baranka wypływała.

Niesłychanać to jest dobroć,
za kogo na krzyżu umrzeć.
Któż to może dzisiaj zdziałać,
za kogo swoją duszę dać?
Sam to Pan Jezus wykonał,
bo nas wiernie umiłował.

Ten temat medytują także wielkosobotnie hymny liturgiczne kościoła prawosławnego. Sobota przesiąknięta jest pamięcią piątkowej Męki, ale bije z niej już poranek niedzieli Zmartwychwstania.

Ikona współczesna

Dostojny Józef z drzewa zdjął przeczyste Twoje ciało,
całunem czystym owinął i wonnościami namaściwszy w nowym złożył grobie.

Kiedy zstąpiłeś do śmierci, Życie nieśmiertelne,
wtedy otchłań zmartwiała od blasku Twego bóstwa.

Kiedy zaś i umarłych podźwignąłeś z głębin otchłani,
wszystkie moce niebios wołały:
Dawco życia, Chryste Boże nasz, chwała Tobie!

Anioł stanął przy grobie przed niewiastami niosącymi wonności i zawołał: Wonności dobre są dla zmarłych,
Chrystus zaś okazał się niedostępny zepsuciu


(Tropariony po „Bóg i Pan” jutrzni Wielkiej Soboty, ton 2)

Złożenie Chrystusa do grobu to rzucenie ziarna, które obumarłszy wydaje owoc obfity. Ciszę po "zasiewie" przenika trwoga tajemnicy i płynąca z niej nadzieja.

Płaszczennica, Monaster Stavronnikita, XVII w.

Chryste, Ty będąc Życiem złożony zostałeś w grobie,
i ulękły się zastępy anielskie,
sławiąc Twoje uniżenie.

Życie, jakże umierasz?
Jakże zamieszkujesz w grobie?
Kruszysz królestwo śmierci
i umarłych podnosisz z otchłani.

Wysławiamy Ciebie, Jezusie Królu,
czcimy pogrzeb i cierpienia Twoje,
przez które wybawiłeś nas od zniszczenia.

Jezusie, wszystkich Królu,
Ty wyznaczyłeś granice ziemi,
a sam dzisiaj zamieszkujesz w małym grobie
i martwych podnosisz z grobów.

Królu wszystkich, Jezu Chryste mój!
Czegóż poszukując zstąpiłeś do będących w otchłani,
jak nie po to, aby wyzwolić ludzki rodzaj?

Władca wszystkich widziany jest jako martwy,
w nowym grobie złożony jest Ten,
który groby zmarłych uczynił pustymi.

Chryste Życie! Zostałeś złożony w grobie,
śmiercią Twoją zniszczyłeś śmierć,
i wytoczyłeś życie światu.

Zostałeś policzony ze złodziejami jako złodziej, Chryste,
a usprawiedliwiłeś nas wszystkich
od złych czynów dawnego kusiciela.

Piękniejszy od wszystkich ludzi,
który upiększył całą naturę,
okazuje się martwym i bez wyglądu”
            (Pochwały z jutrzni Wielkiej Soboty, stacja 1, ton 5)



Tekst: Jolanta Wroczyńska i o. Jacek Wróbel SJ

piątek, 29 marca 2013

Ikony wielkopostne i wielkanocne, cz. 8

Zapraszamy na cykl "ikony wielkopostne i wielkanocne", w którym publikujemy przedstawienia odpowiadające kolejnym niedzielom Wielkiego Postu oraz Wielkanocy. Opisom ikonograficznym, prezentowanym przez Jolantę Wroczyńską, towarzyszą medytacje na bazie poszczególnych ikon. Prowadzi je o. Jacek Wróbel SJ.


Ikona Ukrzyżowanie Pańskie
Wielki Piątek
Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią

Ikona rosyjska, XVI w.

Pierwsza stacja Drogi Krzyżowej – Jezus stoi przed Piłatem, który mówi "Ecce Homo" i pomimo że nie znajduje w Nim żadnej winy, ulega krzyczącym „ukrzyżuj Go”. Uwolnił Barabasza, a Jezusa kazał ubiczować i wydał na ukrzyżowanie.

Ikonografia ukrzyżowania jest bardzo bogata. Jej pierwsze przedstawienia pochodzą z III wieku, a rozpowszechniły się w VI wieku, głównie w Rzymie i Rawennie. I choć przez wieki ulegały zmianom, to zarówno w malarstwie zachodnim, jak w ikonografii wschodniej można wyróżnić trzy podstawowe typy przedstawień:
  1. Przedstawienie centralnie krzyża z Chrystusem, obok którego stoją dwie postacie: Bogurodzica i najmłodszy uczeń Jan z Ewangelią w ręku, który na znak bólu prawą dłoń przyciska do policzka. To najbardziej rozpowszechnione przedstawienie.
  2. Krzyż Chrystusa, a po obu stronach krzyża dwaj żołnierze: jeden podaje gąbkę, drugi przebija włócznią bok Chrystusa, z którego wypływa krew i woda. Z lewej strony pod krzyżem stoi Bogurodzica z jedną z niewiast, z prawej strony Jan i setnik Longinus.
  3. Trzy krzyże – pośrodku Chrystus, a po Jego bokach dwaj łotrzy. Zły łotr z odwróconą głową, zaś dobry, któremu Chrystus obiecał raj, że jeszcze dziś będzie w raju, z twarzą zwróconą ku Chrystusowi.
Ikona bałkańska, XVII w.

Na podstawie opisów Ewangelistów (Łk 23, 33-43; Mt 27, 36-56; Mk 15, 26-40; J 19, 18 n.) wszystkie wątki zebrał Dionizjusz z Furny, podając w Hermenejach następującą dyspozycję ikonograficzną:
„Ukrzyżowanie. Góra, na niej Chrystus ukrzyżowany, po Jego obu stronach ukrzyżowani łotrowie: ten po prawej z brodą zaokrągloną, siwiejący, mówi do Chrystusa: „Panie, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego Królestwa”; ten po lewej, bezbrody młodzian odwrócony do tyłu, mówi: „Czy Ty nie jesteś Mesjaszem? Wybaw więc siebie i nas”. A na szczycie Chrystusowego krzyża przybita jest tabliczka z napisem INRI - IESVS NAZARENVS REX IVDÆORVM (Jezus Nazareńczyk Król Żydów). Pod krzyżem, po prawej stronie, siedzący na koniu żołnierz przebija włócznią Pański bok, z którego wypływa krew i woda. Za krzyżem omdlała Bogurodzica, podtrzymywana przez niewiasty. Nieopodal niej stoi wielce zasmucony Jan Teolog z ręką przy policzku, a także święty Longin setnik, patrzący na Chrystusa i uniesioną dłonią sławiący Boga. Po lewej znów żołnierz na koniu, dzierżący na trzcinie gąbkę, którą przysuwa do ust Chrystusa. W pobliżu inni żołnierze, uczeni w Piśmie, faryzeusze i tłum ludzi: jedni rozmawiają i pokazują na Chrystusa, inni patrzą Nań z otwartymi ustami, jeszcze inni, wyciągając ręce, mówią: „Innych wybawiał, siebie nie może wybawić”. Trzej żołnierze siedzą i dzielą Jego szaty; jeden z nich, pośrodku między tamtymi dwoma, oczy ma zamknięte i wyciąga ręce na obie strony, ku nim. Pod krzyżem niewielka grota, w niej zaś czaszka Adama i dwie kości zwilżone krwią spływającą z ran na stopach Chrystusa”.


Grota pod krzyżem jest jedynym czarnym miejscem na ikonie i symbolizuje śmierć, otchłań, ale równocześnie jest zapowiedzią życia i zmartwychwstania. Kolor pełni funkcję symboliczną, oddzielając na ikonie świat duchowy i transcendentny od ziemskiego. Biel i czerń używane są niezwykle rzadko, bogatą symbolikę ma czerwień, która wyobraża męczeństwo, ofiarę Chrystusa i miłość Bożą.

Na ikonach ukrzyżowania, zarówno w tradycji bizantyńskiej, jak i ruskiej oraz współczesnej rosyjskiej zachowane są specyficzne cechy. Ciało Chrystusa przybite jest zawsze czterema gwoździami, każda stopa odrębnie, w odróżnieniu od trzech gwoździ w przedstawieniach sztuki łacińskiej, gdzie stopy Chrystusa są nałożone jedna na drugą i przebite jednym gwoździem. Ciało Chrystusa na krzyżu jest pozbawione wszelkich oznak naturalizmu agonii i nie wyobraża ciała umęczonego i martwego. Korona cierniowa na skroniach Chrystusa pojawiła się w ikonografii rosyjskiej w XVII wieku pod wpływem sztuki zachodniej. Na ikonach Chrystus ukrzyżowany z pochyloną głową, zamkniętymi oczami i lekko przygiętym ciałem symbolizuje Pana życia i śmierci. W grocie pod krzyżem przedstawiona jest czarna czeluść, w której lśni bielą czaszka biblijnego praojca Adama, symbolizująca całą ludzkość, na którą spłynęła zbawcza krew Chrystusa. Niekiedy możemy zobaczyć personifikację Kościoła i Synagogi w obrazie kobiet, podczas gdy jedna do naczynia zbiera krew Chrystusa, druga oddala się. Zazwyczaj tłem dla ikony są mury Jerozolimy.

Monaster Stawronikita na Górze Athos, fresk, XVI w.

Ukrzyżowanie to ostatnia stacja Drogi Krzyżowej, wcześniejsze ukazywane są jako ikony Męki Pańskiej, odnoszące się do wydarzeń z życia Jezusa. Są to ikony: Pocałunek Judasza lub Wzięcie Chrystusa pod straż, Zaparcie się Piotra, Chrystus przed Piłatem lub Sąd Piłata, Biczowanie, Zdjęcie z Krzyża, Złożenie do grobu, Ukrzyżowanie, Opłakiwanie. Ikony z tego cyklu znane są w rosyjskim malarstwie ikonowym od drugiej połowy XVI wieku i były umieszczane sporadycznie w ikonostasie w odrębnym rzędzie Męki Pańskiej. Znane są także freski w nowogrodzkich świątyniach, pochodzące z drugiej połowy XIV wieku, kiedy w sztuce bizantyjskiej zaznaczyły się wpływy zachodnie z tendencją do dramatycznych przedstawień Męki Pańskiej.

Z tradycji zachodniej warto przypomnieć Ukrzyżowanie w dziełach mistrzów włoskiego renesansu – Jacopa Tintoretta i Rafaela Santi oraz porażający realizmem obraz Matthiasa Grünewalda czy współczesny film „Pasja” w reżyserii Mela Gibsona.

A przecież Chrystus na krzyżu zwyciężył zło dobrem i zrobił to dla naszego zbawienia.

Tryptyk Matthiasa Grünewalda, XVI w


Modlić się ikoną "Ukrzyżowanie"

Wielkopiątkowa ikona Ukrzyżowania jest ściśle związana w wielkoczwartkową ikoną Wieczerzy Pańskiej. Jedna i druga składa świadectwo o Jezusowej miłości "aż do końca", która rodzi Kościół. Chleb i wino dzielone z uczniami przez Jezusa stają się Jego Ciałem i Krwią karmiącymi na nieśmiertelność, jako owoce wyrosłe na nowo zasadzonym przez Boga drzewie życia. Ono - drzewo Krzyża - jest początkiem nowego Edenu, które ze swoich nasion - tj. miłości wierzących zjednoczonej z miłością Zbawiciela - rozrasta się w życiodajny ogród. Zasadzone pośrodku, "drzewo życia, rodzące dwanaście owoców - wydające swój owoc każdego miesiąca - a liście drzewa służą do leczenia narodów" (Ap 22, 2).

Drzewo Krzyża rodzące Kościół, XII w

Krzyż stał się ostatnim momentem i doświadczeniem ziemskiego życia Jezusa. A zawisłe na nim Ciało, zabite, stało się "gliną", z której został ulepiony nowy człowiek - Zmartwychwstały, który swoją nową jakością przewyższa tak "starego" jak ożywione ciało Adama, pierwszego człowieka, przewyższało jakością glinę, z której zostało ulepione. I tak jak ciało "starego człowieka" - Adama, zmorzone snem, posłużyło, aby Bóg z jego boku wyprowadził Ewę, jego oblubienicę - "kość z jego kości i ciało z jego ciała" (Rodz 2, 21-23), tak ciało "nowego człowieka", ulepione na krzyżu, zmorzone snem śmierci, posłużyło do wyprowadzenia zeń Kościoła - nowej Oblubienicy - która jako Jego Ciało, zrodziła się już nie z "żebra", ale z wypływającej, z przebitego włócznią boku, zdroju "krwi i wody" (J 19, 34).

Stworzenie Ewy, katedra Monrele, X w.                                         Ukrzyzowanie, Duccio di Buoninsegna, XIII w

Woda i Krew to znaki wylanego z boku Chrystusa na świat Ducha: "Trzej bowiem dają świadectwo: Duch, woda i krew, ci trzej w jedno się łączą" (1 J 5, 7-8). Bo z tego ostatniego dla ziemskiego Jezusa "tchnienia" - według nauki jaką przekał nam Jego umiłowany Uczeń - rodzi się pierwsze tchnienie Kościoła, tj. Ecclesii. W Duchu się Ona poczyna, w Duchu jest prowadzona - do pełni prawdy (J 16, 13) - i w tymże Duchu oddaje prawdziwą cześć Ojcu (J 4, 23). Woda i Krew zaś w tym Duchu stają się znakami i sposobem działania Oblubieńca dla swojej Oblubienicy: w wodzie Chrztu ją obmywa, a krwią Eucharystii ją karmi.

Krzyż, wyrosłe na zeschłej bezpłodnej ziemi Drzewo Życia. Dziś, w Wielki Piątek, jest on znakiem realnej obecności miłości. Tak trudnej i nie do ogarnięcia, że można przed nim tylko uklęknąć i adorować: ad orem - do ust go przyciskając.


Tekst: Jolanta Wroczyńska i o. Jacek Wróbel SJ

czwartek, 28 marca 2013

Ikony wielkopostne i wielkanocne, cz. 7

Zapraszamy na cykl "ikony wielkopostne i wielkanocne", w którym publikujemy przedstawienia odpowiadające kolejnym niedzielom Wielkiego Postu oraz Wielkanocy. Opisom ikonograficznym, prezentowanym przez Jolantę Wroczyńską, towarzyszą medytacje na bazie poszczególnych ikon. Prowadzi je o. Jacek Wróbel SJ.


Ikona Wieczerzy Pańskiej
Wielki Czwartek
 
Bierzcie i jedzcie
 
Szkoła Twerska, XV w.

Triduum Paschalne rozpoczyna się w Wielki Czwartek pamiątką Ostatniej Wieczerzy, podczas której Jezus ustanowił Eucharystię. I chociaż codzienna i niedzielna Msza święta stanowi przypomnienie Wieczerzy Pańskiej, która miała miejsce przed męką i krzyżem Chrystusa, to właśnie w ten dzień w sposób szczególny przeżywamy oczekiwanie na Zmartwychwstanie, na ponowne przeżycie cudu przejścia ze śmierci do życia.

Treści dotyczące Eucharystii przekazane zostały w czterech Ewangeliach: Mt 26, 17-30; Mk 14, 12-25; Łk 22, 7-23; J 13, 1-30. Katechizm Kościoła Katolickiego naucza: „Eucharystia jest pamiątką Paschy Chrystusa, to znaczy dzieła zbawienia wypełnionego przez Jego życie, śmierć i zmartwychwstanie. Dzieło to uobecnia się w czynności liturgicznej” (1407).

Przedstawienie Ostatniej Wieczerzy pojawiło się w VI wieku w sztuce bizantyjskiej, kiedy zaczęły się rozwijać obrzędy kościelne i występowało w dwóch wariantach ikonograficznych jako Eucharystia i Komunia Apostołów. Najwcześniejszym przedstawieniem są mozaiki z kościoła św. Witalisa w Rawennie usytuowane w prezbiterium na wschodniej ścianie. Kompozycja Ostatniej Wieczerzy występuje też na freskach staroruskich w XII-XIII wieku. W Polsce znajdują się freski Ostatniej Wieczerzy w cyklu chrystologicznym z XV wieku w katedrze sandomierskiej i w katedrze na Wawelu. W Muzeum Historycznym w Sanoku znajdują się dwie ikony Ostatniej Wieczerzy z XVI i XVII wieku oraz niezwykle symboliczne przedstawienia Chrystusa Eucharystycznego z XVIII wieku.

Bazylikia San Vitale w Rawennie

W Kościele prawosławnym Wieczerza Pańska zwana jest Wieczerzą Mistyczną. W malarstwie ikonowym pojawiła się na początku XV wieku w przedstawieniach w zasadzie odpowiadających opisowi znanemu w Hermenejach Dionizego z Furny pod nazwą Uczty Mistycznej:
„Dom, w środku stół z chlebami i misami z jadłem; stoi też na nim dzban z winem i kubki. Przy stole siedzi Chrystus z Apostołami: po lewej Jan spoczywający na Jego piersi, po prawej Judasz wyciągający rękę ku misie i patrzący na Chrystusa”.

Na ikonach Chrystus usytuowany jest centralnie, stanowiąc symetryczny układ z dwunastoma apostołami lub asymetryczny – kiedy Chrystus siedzi z lewej strony stołu, co jest bardziej charakterystyczne dla ikonografii dawnej Rusi. W istocie swojej jest to kompozycja podobna. Różniące dotyczą drobnych atrybutów, np. Judasz albo wyciąga rękę w kierunku stołu albo trzyma mieszek z trzydziestoma srebrnikami, często też Judasz ukazany jest bez nimbu. Niekiedy, na rosyjskich ikonach z XV-XVI wieku, na drugim planie za apostołami przedstawiona jest kolumna, na której stoi kogut – stanowiąc nawiązanie do potrójnego zaparcia się Piotra, o którym mówią Ewangelie.

Ikona aut. Szymona Uszakowa, XVII w.

Ikona Wieczerzy Mistycznej zajmuje w ikonostasie centralne miejsce nad Bramą Królewską, ukazując rolę Eucharystii jako sakramentu sakramentów w porządku sakramentalno-liturgicznym: Chrystus jako jedyny arcykapłan i ofiarnik składa samego siebie w ofierze i równocześnie buduje Kościół jako swoje Ciało, którego jest Głową. Słynny ikonostas oraz stanowiąca jego część ikona Szymona Uszakowa Ostatnia wieczerza z XVII wieku znajduje się w Ławrze Troicko-Siergijewskiej, wpisanym na listę UNESCO, jednym z najważniejszych monasterów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

Leonardo DaVinci, XV w.

W kulturze zachodniej najbardziej znanym przedstawieniem jest Ostatnia Wieczerza Leonarda da Vinci z XV wieku, wykonana w refektarzu kościoła dominikanów Santa Maria delle Grazie w Mediolanie. Na malowidle widać trzy ściany Wieczernika, znajdującego się na stoku góry Syjon w Jerozolimie, nawet z krajobrazem za oknem. Wieczernik to miejsce, w którym odbyła się Ostatnia Wieczerza, gdzie „w obawie przed Żydami” apostołowie zebrali się po ukrzyżowaniu Jezusa, gdzie „mimo drzwi zamkniętych” po zmartwychwstaniu ukazał im się Chrystus, gdzie nastąpiło Zesłanie Ducha Świętego i gdzie – według tradycji prawosławnej – miało miejsce zaśnięcie Najświętszej Marii Panny.

Dzisiaj w czasie liturgii Wielkiego Czwartku Wieczernikiem wybranym przez papieża Franciszka będzie rzymskie więzienie dla nieletnich, którzy są „najuboższymi z ubogich”.
 
Duccio di Buoninsegna, fresk, XIII w.


Modlić się ikoną "Wieczerza Pańska"

Przekazane nam przez Ewangelie opisy ustanowienia przez Chrystusa Eucharystii, czyli wieczerzy dziękczynnej, skupiają się na dwóch obrazach. Jednym, przekazanym przez Synoptyków (Mateusz, Marek i Łukasz) oraz św. Pawła, gdzie uczniowie dają świadectwo słów i gestów Jezusa, który chleb i wino daje do spożycia jako soje Ciało i Krew, będące "pamiątką", tj. żywym przywołaniem Jego obecności wśród uczniów powtarzających te gesty i słowa Mistrza. Drugim jest opis św. Jana (J 13, 1-20), który w ustanowieniu Eucharystii zwraca uwagę już nie na znaki chleba i wina i ich dzielenie, ale sens tych znaków, którym jest wzajemna służba w miłości na wzór Nauczyciela, który "umiłowawszy swoich na świecie, do końca ich umiłował" (w. 1), i który przekazuje w tych znakach uczniom przykazanie wzajemnej miłości "na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby Mu służono, lecz aby służyć i dać swoje życie na okup za wielu" (Mt 20, 28).

Szkoła moskiewska, XV w.

Ustanowienie Eucharystii jest więc wyraźnym "testamentem", który jasno daje poznać ostateczną wolę Zbawiciela co do sposobu kontynuacji dzieła przez Niego zapoczątkowanego i przekazanego tym, którzy w Niego wierzą, uznając się za Jego uczniów. Bo być Jego uczniem, to karmić się Jego Ciałem i Krwią, ale nie tylko w geście jedzenia eucharystycznego chleba, ale i towarzyszącym mu przyswajaniu sobie tego kim był i czym żył Jezus człowiek. "Ciało i krew" mówią o żywym człowieku, a wola Zbawiciela o współdzieleniu z innymi i jedzeniu Jego Ciała i Krwi jest wezwaniem dla uczniów do czynienia Jego życia ich własnym życiem. Tu zawiera się zgorszenie, jakie wezwanie Jezusa wywołało u jego współczesnych, jak zgorszenie, które i dziś nie przestaje przetaczać się przez usta i serca ludzi, którzy mienia się Jego uczniami: "jak On może dać swoje ciało do jedzenia?" (J 6, 52). Podczas gdy odpowiedź Jezusa jest jednoznaczna: "Jeśli nie będziecie jedli Ciała Syna Człowieczego ani pili Krwi Jego, nie będziecie mieli życia w sobie" (J 6, 53). Co nie znaczy, że zaraz dosięgnie ich śmierć, ale że będą żyli, jakby nie było w nich życia…

Ikona współczesna

Jeden ze współczesnych biblistów, jezuita, o.Leon Xavier-Dufour, który całe swoje życie poświęcił na rozważaniach dotyczących znaczenia Eucharystii z życiu chrześcijan, zapytał się mnie kiedyś w osobistej rozmowie, na krótko przed swoją śmiercią: "czy wiesz co to znaczy, kiedy przy przyjmowaniu Komunii św. mówisz 'Amen', czyli niech się stanie? To znaczy, że świadomie wyrażasz zgodę na tę wizję nowego człowieczeństwa i relacji międzyludzkich, jakie Jezus Chrystus swoim życiem i śmiercią nam je ukazał; że chcesz tę wizję wcielać we własne życie, ponieważ On sam tym żył a dając nam swoje Ciało i Krew chciał, aby stało się to także naszym udziałem, oraz aby ci, którzy je przyjmują, stali się apostołami tej wizji, która w Chrystusie już się stała, a przez nasze życie również dziś ma stawać się, rzeczywistością".

 
Tekst: Jolanta Wroczyńska i o. Jacek Wróbel SJ

wtorek, 26 marca 2013

Ślady Wschodu - Armenia - cz.8

Zapraszamy do drugiej części fotoreportażowego cyklu Anny Przybycińskiej zatytułowanego "Ślady Wschodu", poświęconego Armenii. Są to opowieści o miejscach, których religijna kultura sięga pierwszych wieków kształtowania się wspólnot chrześcijańskich, i których sztuka zachwyca do dziś.


Tajemniczy chaczkar.

W krajobraz i architekturę Armenii wpisany jest chaczkar. Chaczkar – to kamień–krzyż. Starożytni królowie stawiali na podbitych terenach kamienne stele. Przy pomocy stel upamiętniano ważne wydarzenia i zasługi władców. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa na stelach zaczął się pojawiać motyw krzyża. Najczęściej jest to krzyż chwalebny, jakby z wijących się gałązek roślinnych. Nawiązuje do ormiańskiej tradycji, zgodnie z którą po Zmartwychwstaniu krzyż Jezusa wypuścił pędy i zakwitł. Zdarza się, choć rzadko, spotkać chaczkar przestawiający na krzyżu Jezusa (amenaprkicz –Święty Zbawiciel) lub ozdobiony scenami biblijnymi.

Chaczkar z IX w.

Chaczkary są najczęstszą ozdobą ścian świątynnych (wewnątrz i na zewnątrz) oraz chrześcijańskim znakiem na miejscu pochówku. Prawie 800 takich nagrobnych krzyży z okresu od IX do XVII w. znajduje się na cmentarzu w miejscowości Noratus nad jeziorem Sewan. Ciekawostką tego miejsca są podłużne, rzeźbione kamienie ułożone prostopadle do krzyża, na których przedstawiono sceny rodzajowe z życia zmarłych osób. Jest więc oracz, rycerz a nawet wesele.

Chaczkary stawia się również w określonych intencjach i dla upamiętnienia wydarzeń. Np. 21 września 2012 r. odsłonięto chaczkar we Wrocławiu, tuż przy kościele O.O. Dominikanów, dla upamiętnienia wielowiekowej obecności Ormian w Polsce i ich męczeństwa w XX w. Pierwsi osadnicy ormiańscy pojawili się na terenach Rzeczypospolitej już w XI w. Najstarszy dokument nadający przywileje wydał król Kazimierz Wielki w 1356 r. pozwalając Ormianom rządzić się własnymi prawami. Kolejny to wydany w 1516 r. tzw. statut ormiański zatwierdzony przez Zygmunta I, nadający przywileje w handlu, rzemiośle, sądownictwie i religii. Choć pierwotnie dotyczył diaspory we Lwowie, stał się obowiązujący dla wszystkich Ormian.

Wnętrze współczesnego kościoła ormiańskiego

Z polskimi Ormianami wiąże się temat Katolickiego kościoła obrządku ormiańskiego. Wielokrotnie próbowano przywrócić unię z Rzymem, choć nigdy nie dotyczyła całego kościoła ormiańskiego. Po raz pierwszy miała miejsce w latach 1195 – 1375 i wiązała się z powstaniem Królestwa Małej Armenii, będącego w bliskich relacjach z zachodem. Unię próbowano odnowić na soborze Florenckim w 1439 r. Jednak zalążkiem Kościoła katolickiego obrządku ormiańskiego stał się dopiero kościół Lwowski, którego biskup Mikołaj Torosowicz w 1630 r. złożył katolickie wyznanie wiary, powtórzone przed papieżem Urbanem VII w 1635 r. W 1742 r. Benedykt XIV oficjalnie utworzył Kościół katolicki obrządku ormiańskiego. Dziś szacuje się, że liczy on ok. 600 tys. wyznawców (dla porównania Apostolski Kościół Ormiański ok. 6 mln) i dwa zgromadzenia zakonne: męski - Ojców Mechitarystów i żeński - Kongregację Ormiańskich Sióstr Niepokalanego Poczęcia.

Warto przeczytać więcej.
 
Obejrzyj prezentację klikając na zdjęcie:


Tekst i zdjęcia: Anna Przybycińska